“ભક્તમાલ,” ગુરુ નાભાદાસજી દ્વારા ઈ.સ. 1585માં રચાયેલ, ભારતીય સંતો અને ભક્તોની અદભૂત અને પ્રેરણાદાયક કથાઓનો અમૂલ્ય ગ્રંથ છે. તેમાં બે સો જેટલા મહાન ભક્તોના જીવનવૃત્તાંત સમાવાયેલા છે, જેમાં ભક્ત સદન કસાઈની પ્રેરક કથા પણ વર્ણવાય છે.
ભક્ત સદન ભગવાન જગન્નાથના સચ્ચા ભક્ત હતા. બાળપણથી જ તેમના હૃદયમાં હરિનામ પ્રત્યે અત્યંત પ્રેમ હતો. હરિનું નામ જ તેમનું શ્વાસ હતું, અને તેમનું ચિત્ત સતત ભજન-કીર્તનની મધુર લયમાં લીન રહેતું હતું. કસાઈ કુટુંબમાં જન્મ્યા હોવા છતાં તેમનું હૃદય કરુણા અને ભક્તિથી ભરેલું હતું. કોઈ જીવને નુકસાન પહોંચાડવાનો વિચાર પણ તેમને અંદરથી હચમચાવી દેતો.
તેઓ માંસ વેચીને ગુજરાન કરતા હતા, પણ જીવનમાં તેમણે ક્યારેય કોઈ જીવને મારીને માંસ બનાવ્યું નહોતું. બીજાઓ પાસેથી માંસ લાવી વેચવું તેમની પરિસ્થિતિ હતી, પરંતુ તેમનો મન હંમેશા ભગવાનના સ્મરણમાં લીન રહેતો.
“જાતિ-પાત પૂછે નહીં કોઈ, હરિને ભજે તે હરિનો જ હોય.”
આ પંક્તિ સદનજીના જીવનમાં સાચે જ જીવંત દેખાઈ આવે છે. તેમની કથા બતાવે છે કે સાચી ભક્તિ માટે જાતિ, વ્યવસાય કે પરિસ્થિતિ મહત્વની નથી—મહત્વનું છે હૃદયની શુદ્ધતા અને ભગવાન પ્રત્યેનો નિષ્ઠાભર્યો પ્રેમ.
ચાલો, ભક્ત સદન કસાઈની આ અદ્ભુત કથા વાંચીએ અને જાણીએ કે કેવી રીતે ભગવાન જગન્નાથએ તેમની નિષ્ઠાને પોતાના હૃદયમાં સ્થાન આપ્યું.
કસાઈ સદનજીની ભક્તિ: માંસ તોલતી વખતે પણ ભગવાન પ્રત્યે સંપૂર્ણ ભક્તિ.
ભક્ત શ્રી સદનજી જન્મથી કસાઈ જાતિના હતા, પરંતુ ભક્તિની કસોટી પર તેમનો પ્રેમ અને નિષ્ઠા શુદ્ધ સોનાની જેમ ખરી ઊતરી. જેમ કસોટી પર કસવાથી શુદ્ધ સોનાની ચમક વધુ પ્રગટ થાય છે, તેમ સદનજીની ભક્તિએ ભગવાનના પ્રેમમાં પોતાની અનોખી ચમક દર્શાવી. તેમનું કર્મ કુટુંબ પરંપરા અનુસાર માંસ વેચવાનું હતું, પણ તેઓ પોતે ક્યારેય કોઈ જીવની હિંસા કરતા નહોતા. તેઓ માત્ર અન્યની જગ્યાએથી માંસ લાવીને વેચતા હતા.
એકવાર, માર્ગમાં તેમને શાલિગ્રામ શિલા મળી. તેઓએ તેને ઓળખ્યા વિના ત્રાજવા પર માંસ તોળવા માટે વાપરવા માંડી. આશ્ચર્યજનક વાત એ હતી કે શિલાનો વજન ગ્રાહકની માંગ અનુસાર પોતે જ સંતુલિત થઈ જતો હતો. સદનજીની દિનચર્યા ગમે તે હોય, તેમનું મન હંમેશા ભગવાનની ભક્તિમાં લીન રહેતું હતું. જ્યારે તેઓ માંસ તોળતા, ત્યારે તેમના મોઢેથી હરીનામના કીર્તન સ્વાભાવિક રીતે ફૂટી પડતા. તેમની આંખોમાંથી આંસુઓની ધારા વહેતી, જાણે કે તેની અંદરથી ભગવાન માટેનો પ્રેમ ઉભરાઈ રહ્યો હતો.
એક દિવસ, એક વૈષ્ણવ આચાર્ય સાધુ ત્યાંથી પસાર થયા. તેમણે સદન કસાઈની દુકાન પર જોયું કે ત્રાજવામાં શાલિગ્રામ ભગવાન મૂકવામાં આવ્યા છે. આ જોઈને તેમના મનમાં અસ્વસ્થતા થઈ. મહાત્માજીએ તરત જ સદન કસાઈને કહ્યું, “તમે આ શું કરી રહ્યા છો? આ કોઈ સામાન્ય પથ્થર નથી, આ તો સાક્ષાત શાલિગ્રામ ભગવાન છે. તમે તેમનાથી માંસ તોળી રહ્યા છો, આ તો ઘોર પાપ છે!” સદનજીએ માથું ઝુકાવી દીધું અને કહ્યું, “મહારાજ, મને માફ કરજો. મને ખબર નહોતી કે આ શાલિગ્રામ ભગવાન છે. મેં તેને માત્ર પથ્થર સમજીને તેનો ઉપયોગ કર્યો.”
માંસ વેચનારની ભક્તિ પર કેમ પ્રસન્ન થયા શાલિગ્રામ ભગવાન?
મહાત્માજીએ સદનજીને વિનંતી કરી અને શિલાને પોતાના સાથે લઈ ગયા. તેમણે શિલાને શુદ્ધ જલ અને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવ્યું, ચંદન અને અત્તર લગાવ્યું, અને ચાંદીના સિંહાસન પર બિરાજમાન કર્યું. પછી ભોગ ધરાવ્યો અને ભક્તિભાવથી કીર્તન કરવાનું શરૂ કર્યું. મહાત્માજીની આંખોથી આંસુ વહેવા માંડ્યા. તેઓ ભગવાનને કહેવા લાગ્યા, “હે નાથ, તમે એ કસાઈના ઘરે શા માટે રોકાયા હતા? કૃપા કરીને હવે અહીં પ્રેમથી સિંહાસન પર બિરાજો.”
પણ તે રાત્રે મહાત્માજીના સ્વપ્નમાં શાલિગ્રામ ભગવાન પ્રગટ થયા. ભગવાને તેમને કહ્યું, “સવાર થતા જ મને પરત સદન કસાઈ પાસે લઈ જાઓ.” મહાત્માજી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને પૂછ્યું, “પ્રભુ, તે વ્યક્તિ માંસ વેચે છે. તે તમને ત્રાજવા પર રાખે છે. તે સ્થાન અપવિત્ર છે. તમે શા માટે ત્યાં જવા માંગો છો?”
ભગવાને સ્મિત કરી અને કહ્યું, “ક્યાંક મને સ્નાનનો આનંદ મળે છે, ક્યાંક ભોજનનો આનંદ, ક્યાંક માળા પહેરવાની ખુશી. પણ સદનના ત્યાં મને તેની તુલા પર લોટવામાં જે આનંદ મળે છે, તે અપૂર્વ છે. જ્યારે તે માંસ તોળતો હોય અને હરીનામના કીર્તન કરતો હોય, ત્યારે મને અપાર આનંદ થાય છે. તેની સાદગી અને ભક્તિ મને અત્યંત પ્રિય છે. મને તેના પાસે લઈ જાઓ.”
સવાર થતા જ મહાત્માજીએ ભગવાનની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું અને શાલિગ્રામજીને લઈને સદનના પાસે પહોંચ્યા. તેમણે સદનજીને કહ્યું, “મેં ખૂબ મોટું પાપ કર્યું છે, જે શ્રી શાલિગ્રામ ભગવાનને તમારી પાસેથી માંગી લઈને ગયો. ઠાકુરજીએ પોતે સ્વપ્નમાં મને આદેશ આપ્યો છે કે તેમને તમારી સાથે રહેવું છે. હવે તમે તેમને લઈ લો અને જે પણ કરવું હોય તે કરો—ભલે તેમનાથી માંસ તોળો કે પૂજા કરો.”
આ સાંભળતાં જ સદનજીના હાથ-પગ કંપી ગયા. તેમની આંખોમાંથી આંસુઓ વહેવા લાગ્યા. તેમણે શાલિગ્રામ ભગવાનને પ્રેમપૂર્વક હૃદયથી લગાવી લીધા. સદનજીએ મનમાં વિચાર્યું, “હું એટલો અપવિત્ર, એટલો પાપી, અને આ ઠાકુરજી, સાક્ષાત ભગવાન, મને મળવા માટે વ્યાકુળ છે! શું હું તેમના માટે એટલું પણ ન કરી શકું કે આ અપવિત્ર કામ છોડી દઉં?” તે જ ક્ષણે સદનજીએ પોતાના કુળ પરંપરા મુજબના માંસ વેચવાનું કામ પણ છોડી દીધું. તેમના હૃદયમાં ભગવાન શ્રી જગન્નાથજીના દર્શન કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા જાગી.
તેમણે વિચાર્યું, “વધુમાં વધુ શું થશે? ભોજન નહીં મળે, ધન નહીં કમાઇ શકું. પણ આનાથી મોટી સંપત્તિ શું હોઈ શકે કે ઠાકુરજી મારા માટે આટલા પ્રેમથી વ્યાકુળ છે. હવે હું મારા જીવનનો દરેક ક્ષણ ઠાકુરજીના ચરણોમાં અર્પણ કરીશ.” પોતાનું ઘર-પરિવાર, કુટુંબ અને વિશ્વના તમામ બંધનો છોડીને સદનજી ભગવાન શ્રી જગન્નાથના દર્શન માટે પુરીધામ તરફ નીકળી પડ્યા.
ખોટા આરોપો અને હાથ કપાવા છતાં સદન કસાઈનો ભગવાન પ્રત્યેનો અડગ પ્રેમ
સદન કસાઈ તીર્થયાત્રાના માર્ગે આગળ વધતા હતા ત્યારે તેમણે જોયું કે વૈષ્ણવોના ટોળા નાચતા-ગાતાં કીર્તન કરતા શ્રીધામ તરફ જઈ રહ્યા છે. તેઓ પણ તેમની સાથે જોડાયા, પણ જ્યારે તેમને ખબર પડી કે સદનજી કસાઈ જાતિના છે, તો તેઓ દૂર થઈ ગયા અને તેમને નફરત કરવા લાગ્યા. આ જોઈને સદન કસાઈ પોતાની જાતે જ તેમને છોડી દૂર ચાલવા લાગ્યા.
રસ્તામાં આગળ એક ગામ આવ્યું. સદન કસાઈએ ભિક્ષા માટે એક ઘરનો દરવાજો ખખડાવ્યો. તે ઘરની સ્ત્રીએ જ્યારે તેમનો સુંદર અને તેજસ્વી સ્વરૂપ જોયું, તો તે મોહિત થઈ ગઈ અને આગ્રહ કર્યો કે તેઓ ત્યાં જ બેસી ભોજન કરે. સદનજીએ વિનમ્રતાથી ભોજન કર્યુ અને જ્યારે જવા લાગ્યા, ત્યારે સ્ત્રીએ વધુ આગ્રહપૂર્વક કહ્યું કે તેઓ ત્યાં જ રાત રોકાય.
સદન કસાઈ તેના આગ્રહ પર રાત્રે ત્યાં જ રહેવા માટે સંમત થયા. જ્યારે ઘરના તમામ લોકો સૂઈ ગયા, ત્યારે તે સ્ત્રી તેમની પાસે આવી અને પ્રેમથી બોલી, “તમને જોઈને હું મોહિત થઈ ગઈ છું. કૃપા કરીને મને તમારી સાથે લઈ જાઓ.” સદન કસાઈએ શાંત અવાજમાં કહ્યું, “તમે મારું ગળું પણ કાપી નાખો, તો પણ મારો પ્રેમ માત્ર પ્રભુ માટે જ રહેશે. હું સંસારના મોહથી પરે છું.”
તે સ્ત્રીએ તેમની વાતનો અર્થ કંઈક બીજો જ સમજી લીધો. તેણે વિચાર્યું કે તેના પતિને દૂર કરવા પર જ કદાચ સદન કસાઈનો પ્રેમ મેળવી શકશે. અજ્ઞાનવશ તે ગઈ અને તેના પતિનું ગળું કાપી નાખ્યું અને કોઈ ડર વિના પાછી આવી સદન કસાઈને કહ્યું, “હવે તો તમે મને સ્વીકારો.”
સદન કસાઈ આ સાંભળીને સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેઓ વ્યથિત અવાજમાં બોલ્યા, “દેવી, તમે આ શું કરી નાખ્યું? મેં તો કંઈક એવું કહ્યું જ નહોતું.” પરંતુ તે સ્ત્રી અડગ હતી. તેણે ધમકી આપી, “કાં તો મારી સાથે રહો, નહીં તો હું બધાને કહીશ કે તમે જ મારા પતિની હત્યા કરાવી છે.”
સદન કસાઈના હૃદયમાં પ્રભુ પ્રત્યેનો પ્રેમ એટલો દૃઢ હતો કે તેઓ કોઈ પણ પ્રકારના ભય કે લાલચથી ડગમગ્યા નહીં. તેમણે શાંત ભાવથી કહ્યું, “મને બદનામ કરી દો, મને મારી નાખો, પણ હું મારા સત્ય અને મારા પ્રભુથી વિમુખ નહીં થઈશ.”
જ્યારે તે સ્ત્રીએ જોયું કે સદનજી તેની ઈચ્છા પૂરી નથી કરી રહ્યા, ત્યારે તેણે અચાનક જોરશોરથી અવાજ કરવા માંડ્યો. તે ચીસો પાડી રહી હતી, “આએ મારા પતિની હત્યા કરી છે!” તેના શોરથી ગામના લોકો ભેગા થઈ ગયા અને સદન કસાઈને આરોપ લગાવીને રાજા સામે રજૂ કરાયા. રાજાએ જ્યારે તેમને પાપ સ્વીકારવા કહ્યું, ત્યારે સદન કસાઈ શાંતિથી હસ્યા અને કહ્યું, “સત્ય તો પ્રભુ જાણે છે, હું અહીં કોઈ ખુલાસો આપવા આવ્યો નથી.”
રાજાએ કહ્યું, “જો તમે ગુનેગાર હશો, તો તમારા હાથ કાપી નાખવામાં આવશે.” સદન કસાઈએ વિનમ્રતાથી પોતાના બંને હાથ આગળ લંબાવ્યા અને કહ્યું, “મારા પ્રભુ જગન્નાથની પણ ભુજાઓ નથી. હું તેમના જેવા બનવા માંગું છું. કાપી નાખો, હું પ્રસન્ન છું.”
રાજાના આદેશથી તેમના હાથ કાપી નાખવામાં આવ્યા. લોહી વહી રહ્યું હતું, પરંતુ તેના ચહેરા પર કોઈ પીડા નહોતી, માત્ર આનંદના આંસુઓ હતા. તેઓ પ્રભુ જગન્નાથના સ્મરણમાં ચાલતા ગયા અને પ્રાર્થના કરતા રહ્યા, “હે નાથ! બસ એટલી કૃપા કરજો કે મારું જીવન ત્યા સુધી રહે જ્યાં સુધી હું પુરી પહોંચી તમારા દર્શન ન કરી લઉં.”
ભગવાન જગન્નાથજીની કૃપાથી કપાયેલા હાથો પુનઃપ્રકટ થવા
સદન કસાઈ જગન્નાથ પુરી તરફ સતત આગળ વધતા રહ્યા. તેમનાં કપાયેલા હાથોથી લોહી વહી રહ્યું હતું, પણ તેમનાં ચહેરા પર પ્રભુના પ્રેમની એક મીઠી સ્મિત હતી. શ્રીધામ પુરી પહોંચતાની સાથે જ મહાપ્રભુના સિંહદ્વાર પર દંડવત કર્યા, અને પ્રણામ કરવા લાગ્યા. ત્યારે જ શ્રી જગન્નાથ પ્રભુની મૂર્તિ ઝૂમવા લાગી. પૂજારી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. પ્રભુએ કહ્યું, “મારો ભક્ત આવી ગયો છે. જાઓ, તેને પાલખીમાં બેસાડી અહીં લાવો.”
પંડા અને પૂજારીઓ સદનને શોધવા ગયા, પણ સદન તો વિનમ્રતાની પ્રતિમૂર્તિ હતા. જ્યારે પૂજારીઓએ તેમને કહ્યું કે ભગવાને તેમને પાલખીમાં બેસવા આજ્ઞા આપી છે, ત્યારે પણ તેમણે પાલખીમાં બેસવાનું નકાર્યું. પરંતુ જ્યારે પૂજારીઓએ ભગવાનનો આદેશ સાંભળાવ્યો, ત્યારે તેઓ વિનમ્રતાપૂર્વક પાલખીમાં બેસી ગયા અને ભગવાન જગન્નાથજીના દર્શન માટે આગળ વધ્યા.
જેમ જ તેમણે શ્રી જગન્નાથજીના દર્શન કર્યા અને સષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કર્યો, તેમનાં હૃદયમાં આ પીડા થઈ કે તેમના હાથ નથી, જેનાથી તેઓ ભુજાઓ ફેલાવીને પ્રણામ કરી શકે. તેમના આંસુ છલકી પડ્યા. તેમણે પ્રભુને કહ્યું, “હે નાથ, મારા હાથ હોત તો હું પણ તમને દંડવત કરત.” તે જ ક્ષણે પ્રભુ જગન્નાથની કૃપાથી તેમના કપાયેલા હાથો ફરી પ્રગટ થઈ ગયા. સદન કસાઈ પ્રભુના ચરણોમાં પડીને રડવા લાગ્યા.
પ્રભુ જગન્નાથજીએ પ્રેમપૂર્વક કહ્યું, “સદન, તું તારી ભક્તિની કસોટી પર ખરો ઊતરી ગયો છે. તારો વિશ્વાસ અને તારો પ્રેમ અમિટ છે. હવે તું જગતમાં ભક્તિનું પ્રચાર કર.”
સદન કસાઈના પૂર્વ જન્મનું રહસ્ય
સદન કસાઈનો જન્મ તેમના પૂર્વ જન્મના કર્મોની ફળરૂપે થયો હતો. પૂર્વ જન્મમાં તેઓ એક કાશીવાસી કર્મકાંડી, ધાર્મિક વિધિઓમાં જાણકાર અને ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા. તેમના જીવનનો આધાર સત્ય, ધર્મ અને વેદોના અધ્યયન પર ટકી રહ્યો હતો, પરંતુ એક ઘટનાએ તેમના ભાગ્યની દિશા બદલી નાખી.
એક દિવસ, કસાઈના ઘરેથી ભાગી રહેલી એક ગાય બ્રાહ્મણ પાસેથી પસાર થઈ. તેની પાછળ પાછળ, કસાઈ ગાયને શોધતો-શોધતો બ્રાહ્મણ પાસે પહોંચ્યો અને બ્રાહ્મણને પૂછ્યું, “પંડિતજી, શું તમે આ ગલીમાંથી ગાયને જતા જોયી છે?” તે સમયે બ્રાહ્મણ મૌન હતા, પરંતુ હાથના ઈશારાથી ગાયની દિશા બતાવી દીધી. કસાઈ તે દિશામાં ગયો, ગાયને પકડી લીધી અને તેનું વધ કરી નાંખ્યું.
આ ઘટના ગૌહત્યામાં આડકતરી રીતે ભાગીદાર બનવાના પાપનું કારણ બની. આ અપરાધનું ફળ બ્રાહ્મણે આવતા જન્મમાં ભોગવવું પડ્યું. આ પાપના પરિણામે તેમને કસાઈના ઘરમાં જન્મ લેવો પડ્યો. કાળક્રમે, તે જ ગાય આવતા જન્મમાં સ્ત્રી બની અને તે કસાઈ તેનો પતિ બન્યો. એ જ સ્ત્રી દ્વારા સદન કસાઈના હાથ કાપવામાં આવ્યા. આ દંડ દ્વારા સદનના પૂર્વ જન્મના તમામ પાપોનો નાશ થયો અને તે પ્રભુની ભક્તિમાં સંપૂર્ણ રીતે શરણાગત થયા.
