“શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા” ભજનમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો રમુજી અને મનોહર સ્વરૂપે વર્ણન છે, જ્યાં તેઓ રાધા અને ગોપીઓ મળવા માટે ચુડીવાળા (મણિહારી)નો વેશ ધારણ કરે છે. સાદી વેશભૂષામાં કૃષ્ણ રંગબેરંગી ચુડીઓ લઈને ગામમાં આવે છે.
ગોપીઓ તેમની સાચી ઓળખ્યા વગર આનંદથી ચુડીઓ પસંદ કરે છે, જ્યારે રાધાને આ આકર્ષક ચુડીવાળામાં પોતાના પ્રિય શ્યામના દર્શન થાય છે. આ ભજન રાધા-કૃષ્ણના મધુર પ્રેમ, ભક્તિ અને દિવ્ય લિલાઓનું પ્રતિબિંબ છે, જ્યાં કૃષ્ણની દરેક લીલા આનંદ અને આધ્યાત્મિક સુખથી ભરપૂર હોય છે.
શ્યામ બન્યા બંગડી વેચનાર – રાધા કૃષ્ણની પ્રેમ લીલા કથા
બ્રહ્માંડના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણ માટે પણ સૌથી મોટું ધન તેમનો પ્રેમ છે—અને એ પ્રેમની અધિષ્ઠાત્રી છે શ્રીરાધા રાણી. એક સમયની વાત છે—બ્રજની અધિષ્ઠાત્રી, પ્રેમની સાકાર મૂર્તિ શ્રીરાધા રાણી કોઈ કારણસર પોતાના પ્રાણપ્રિય કન્હૈયાથી રૂઠી ગઈ અને વૃંદાવનમાં આવી નહીં. પરંતુ જ્યાં પ્રેમ હોય ત્યાં વિરહ લાંબો સમય ટકી શકતો નથી. રાધાના માનને હરવા અને તેમના પ્રેમની ઊંડાઈને ઓળખવા માટે શ્યામસુંદરએ એક અદભુત લીલા રચી.
બ્રજમાં ચૂડીઓ વેચનાર સ્ત્રીઓને મનિહારણ કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ શું—શ્યામસુંદરએ સાડી ઓઢી, માથે ઘૂંઘટ ધારણ કર્યો અને પોતાને એક સુંદર મનિહારણના રૂપમાં શણગાર્યા. આંખોમાં કાજળ, વેણીમાં ગજરો, હાથોમાં ચૂડીઓ, ભુજાઓમાં બાજુબંધ, આંગળીઓમાં અંગૂઠીઓ, ગળામાં હાર અને નાકમાં નથણી—આ જીવંત શૃંગારમાં તેમનો શ્યામવર્ણ વધુ મનોહર લાગી રહ્યો હતો. આ રીતે પુરુષથી સ્ત્રી બની તેઓ બરસાણાની ગલીઓમાં ફરવા લાગ્યા.
મીઠા સ્વરમાં તેઓ પુકાર કરવા લાગ્યા—
“ચૂડીઓ લઈ લો… સુહાગની ચૂડીઓ…”
રાધા રાણીના મહેલમાં મનિહારણ
સમસ્ત લોકોના સ્વામી પોતાની પ્રિયાને મનાવવા માટે રાધા રાણીના મહેલ નીચે મીઠા સ્વરમાં ચૂડીઓ વેચવા લાગ્યા. તેમની મધુર પુકાર સાંભળીને રાધા રાણીનું હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું. તેમણે લલિતા સખીને કહ્યું કે તે મનિહારણને અંદર બોલાવી લાવે.
મનિહારણના રૂપમાં જ્યારે કન્હૈયા રાધા જી સામે આવ્યા, ત્યારે શ્રીજીએ સ્મિત સાથે કહ્યું—
“સખી, તું મને ખૂબ પ્રિય લાગી રહી છે. તારી કાયાકૃતિ, ચાલ-ઢાળ અને ભાવ મારા કન્હૈયા જેવા લાગે છે.”
પકડી જવાની ભીતિથી શ્યામસુંદરએ તરત વાત બદલી અને કહ્યું—
“સ્વામિની, તમને કયા રંગની ચૂડીઓ બતાવું? લાલ, લીલી, પીળી, ગુલાબી, જાંબલી—મારી પાસે બધા રંગ ઉપલબ્ધ છે.”
રાધા રાણીએ કોઈ વિચાર કર્યા વિના જવાબ આપ્યો—
“હું તો માત્ર શ્યામ રંગની ચૂડીઓ જ પહેરીશ.”
આ સાંભળીને કન્હૈયા આશ્ચર્યચકિત થયા અને પૂછ્યું—
“એટલા સુંદર રંગો હોવા છતાં તમને ફક્ત શ્યામ રંગ જ કેમ ગમે છે?”
રાધા જીએ ભાવસભર સ્વરમાં કહ્યું—
“મારા પ્રાણપ્રિય કન્હૈયાનો વર્ણ પણ શ્યામ છે. એ રંગ કરતાં વધુ પ્રિય રંગ મારા માટે સમગ્ર સૃષ્ટિમાં બીજો કોઈ નથી.”
પ્રેમમાં પકડાઈ ગઈ ચોરી
આ સાંભળતાં જ શ્યામસુંદર આનંદથી ભરાઈ ગયા. તેઓ પોતાને રોકી ન શક્યા અને નૃત્ય કરવા લાગ્યા. નાચતા-નાચતા તેમના માથેથી સાડીનો પલ્લૂ સરકી ગયો અને લીલાનું રહસ્ય ખુલ્લું પડી ગયું.
પોતાના પ્રિયને સામે જોઈ રાધા રાણીનું માન ક્ષણમાં વિલીન થઈ ગયું. તેમણે કન્હૈયાને હૃદયથી લગાવી લીધા. આ રીતે પ્રેમ, ભક્તિ અને સમર્પણનું દિવ્ય મિલન થયું. આ અલૌકિક દૃશ્ય જોઈ તમામ સખીઓ પણ યુગલ સરકારને મધ્યમાં રાખી આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગી.
આ લીલા ની સ્મૃતિમાં રચાયેલ ભજન “શ્યામ ચૂડી વેચવા આવ્યા” માત્ર એક ગીત નથી, પરંતુ પ્રેમ, ભક્તિ અને સમર્પણનો મધુર સંવાદ છે। ચાલો, આ ભજનના માધ્યમથી એ અલૌકિક ક્ષણનો અનુભવ કરીએ, જ્યાં વેશ ઉતરી જાય છે અને પ્રેમ પ્રગટ થાય છે…
લિરિક્સ – શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા ભજન
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
માથે સુંડલો મેલી , એમાં ચૂડીઓ ભરી (૨)
શેરીએ -શેરીએ શાદ પડાવ્યા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
રાણી રાધાએ સાંભળ્યું,સર્વ સખીએ સાંભળ્યું (૨)
રાણી રાધાએ મહેલે તેડાવ્યા,શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
ચૂડી એવી રે બતાવો,જેમાં કૃષ્ણ નામ હોય (૨)
નવા – નવા તે ચૂડલા બતાવ્યા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
ચંદન ચોકી રે કીધી, ઉપર બેઠા શ્રી હરિ (૨)
રાધાજીતો પેરવા લાગ્યા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
રાધા પેરવા લાગ્યા, તો શ્યામ પેરાવા લાગ્યા (૨)
ધીરે – ધીરે હાથ દબાવ્યા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
રાધા સમજી ગયા આ છે નટખટ શ્રી હરિ (૨)
ત્યાંતો પ્રેમમાં પ્રેમ સમાણા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મુખે મોરલી ધરી સામે ઉભા શ્રી હરિ (૨)
ત્યાંતો યુગલ સ્વરૂપે દર્શન દીધા , શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા (૨)
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
મારા વાલાએ નામ બદલાયવા, શ્યામ ચૂડી લઇ વેચવાને આવ્યા
