ભારતની આધ્યાત્મિક પરંપરામાં અનેક સંતો અને મહાત્માઓએ પોતાના જીવન દ્વારા ભક્તિ, ગુરુપ્રતિ શ્રદ્ધા અને સાધનાનું મહત્વ સમજાવ્યું છે. એવા જ એક પ્રેરક સંત તરીકે “શ્રી ખોજીજી મહારાજ (ચતુરદાસજી)”નું નામ આદરથી લેવામાં આવે છે.
આ કથા ભક્તમાલ ગ્રંથમાં વર્ણિત શ્રી ખોજીજી મહારાજના જીવનપ્રસંગો પર આધારિત છે. તેમનું જીવનચરિત્ર માત્ર ધાર્મિક વર્ણન પૂરતું નથી, પરંતુ એક આધ્યાત્મિક યાત્રા છે, જેમાં ગુરુના ઉપદેશને સમજવાની તલપ, સંતસંગનો પ્રભાવ અને હરિનામ પ્રત્યેની લાગણી સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળે છે.
આ લેખમાં તેમની જીવનકથાના મુખ્ય પ્રસંગોને સરળ અને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
ખોજીજી મહારાજ કોણ હતા? જીવન પરિચય અને જન્મ કથા
રાજસ્થાનના નાગૌર જિલ્લો માં આવેલું પાલડી ગામ…એ પવિત્ર ભૂમિ પર એક એવા મહાન ભક્તનો અવતાર થયો – શ્રી ખોજીજી મહારાજ.
તેઓ પારીક બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મેલા. તેમનું મૂળ નામ તો ચતુરદાસ હતું, પરંતુ દુનિયા તેમને એ નામથી નહીં ઓળખતી… સૌ પ્રેમથી તેમને “ખોજીજી” કહેતા.
બાળપણથી જ તેઓ વૈરાગ્યમૂર્તિ હતા. દુનિયાની સામાન્ય વાતો, ઘરનાં કામકાજ કે વ્યવહારિક બાબતોમાં તેમને કોઈ રસ નહોતો.
તેમનું મન તો સદાય હરિનામના સ્મરણમાં, ભજનમાં અને સંતોના સંગમાં જ લીન રહેતું. જ્યાં ભગવાનની વાતો થાય, જ્યાં કથા-કીર્તન ચાલે — ત્યાં જ તેમને સાચો આનંદ મળતો.
આ સ્વભાવને કારણે તેમના ભાઈઓ સાથે તેમનો ખાસ મેળ નહોતો, અને ઘણા વખત તેઓ તેમની અવગણના પણ કરતા. પરંતુ ખોજીજી માટે તો એ બધું ગૌણ હતું — કારણ કે તેમના હૃદયમાં તો માત્ર ભગવાનનો જ નિવાસ હતો.
સત્સંગ દરમિયાન પિતાજીનું અવસાન અને ગંગા યાત્રાનો દિવ્ય પ્રસંગ
એક વખત ગામમાં એક સંતમંડળી આવી.
શ્રી ખોજીજી તો જાણે જીવનનો ખજાનો મળી ગયો હોય એમ… રાત-દિવસ સંતોના ચરણોમાં જ રહેવા લાગ્યા. કથા, ભજન, સત્સંગ — એ જ તેમનું જીવન બની ગયું. તેઓ થોડો સમય પણ ઘરે જતા નહોતાં.
પરંતુ, એ જ સમયે તેમના પિતાજીનું આરોગ્ય નબળું હતું…
પણ ખોજીજી માટે તો એક જ આધાર — “ભગવત ઇચ્છા”
અને જુઓ ભગવાનની લીલા…
કીર્તનના મધ્યમાં જ, હરિનામના ગુંજન વચ્ચે, તેમના પિતાજીએ શાંતિથી શરીર ત્યાગ કર્યો…
ઘરમાં શોકનો માહોલ છવાઈ ગયો… ભાઈઓ, પરિવારજનો — બધા વિલાપ કરવા લાગ્યા…
પણ ખોજીજી મહારાજ શાંત હતા… સ્થિર હતા…
તેમણે પ્રેમથી બધાને સમજાવ્યું:
“પિતાજીનું આયુષ્ય પૂર્ણ થઈ ગયું હતું. આ તો એક દિવસ થવાનું જ હતું…
પરંતુ કેટલું ભાગ્ય છે કે સંતોના સાન્નિધ્યમાં અને હરિનામના કીર્તનમાં તેમણે શરીર છોડ્યો…
આ તો સીધો ભગવત્ ધામ નો માર્ગ છે… આ આનંદનો વિષય છે, શોકનો નહીં…”
કેટલાક અજ્ઞાની લોકો બોલી ઊઠ્યા:
“આ સંતોને બોલાવ્યા, કથા-કીર્તન કરાવ્યું… અને પિતાજી ચાલ્યા ગયા!”
ખોજીજી હળવું સ્મિત કરીને બોલ્યા:
“આ દુઃખ નહીં, આ તો સંતોની કૃપા છે…સંતોના સંગમાં જે પ્રાણ છોડે, તેનું કલ્યાણ નિશ્ચિત છે…”
અંતિમ સંસ્કાર પૂર્ણ થયા પછી, ભાઈઓએ કહ્યું:
“હવે પિતાજીના અસ્થિકળશને ગંગાજીમાં વિસર્જન કરવા જવું પડશે.”
ગંગાજી બહુ દૂર હતાં…
અને જાણે ઇરાદાપૂર્વક આ કઠિન કાર્ય ખોજીજીને સોંપવામાં આવ્યું.
ખોજીજી સ્મિત સાથે બોલ્યા:
“જ્યાં વૈષ્ણવો હરિનામનું સ્મરણ કરે છે,
ત્યાં ગંગાજી સહિત બધા તીર્થો પોતે જ પ્રગટ થાય છે…”
પણ ભાઈઓને તેમની વાત પર વિશ્વાસ નહોતો.
તેમને લાગ્યું — “આ તો આળસથી બચવા માટેનું બહાનું છે.”
ત્યારે સંતોએ સમજાવ્યું —
“જુઓ, વિવાદમાં પડવું નહીં. ઘર-પરિવારનું મન રાખવા માટે જે કરવું પડે તે કરી લો.”
અંતે, શ્રી ખોજીજી મહારાજે પોતાના માથે પિતાજીનો અસ્થિકળશ ધારણ કર્યો અને હરિનામ સંકીર્તન કરતા કરતા ગંગાજી તરફ નીકળી પડ્યા…
માર્ગમાં એક અદભુત ઘટના બની…
તેમને કેટલીક દિવ્ય સ્ત્રીઓ દેખાઈ, જેમના હાથમાં સુવર્ણકળશ હતાં.
તેઓએ પૂછ્યું:
“હે ભક્તવર! તમે ક્યાં જઈ રહ્યા છો?”
ખોજીજી વિનમ્રતાથી બોલ્યા:
“હું પિતાજીના અસ્થિઓ ગંગાજીમાં વિસર્જન કરવા જઈ રહ્યો છું.”
તે દિવ્ય સ્ત્રીઓ સ્મિત કરીને બોલી:
“અમે જ ગંગા, યમુના અને અન્ય તીર્થ નદીઓ છીએ…
અમે તમારા માટે જ અહીં પ્રગટ થયા છીએ.
તમે અહીં જ અસ્થિ વિસર્જન કરો અને સ્નાન કરીને પરત જાઓ.”
આ સાંભળીને ખોજીજીનું હૃદય ભક્તિથી છલકાઈ ઉઠ્યું… તેમણે ત્યાં જ પિતાજીના અસ્થિઓનું વિસર્જન કર્યું અને પવિત્ર સ્નાન કર્યું.
પછી ભાઈઓને પ્રતીતિ થાય તે માટે, એક કળશ પવિત્ર જળ પણ સાથે લઈ ગયા.
ચતુરદાસને કેવી રીતે મળ્યું “ખોજીજી” નામ?
શ્રી ખોજીજી મહારાજનું મૂળ નામ ચતુરદાસ હતું…
પરંતુ તેઓ “ખોજીજી” તરીકે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયા — તેની પાછળ પણ એક અત્યંત સુંદર અને આધ્યાત્મિક કથા જોડાયેલી છે…
એક દિવસ તેમના ગુરુદેવ બહાર લઘુશંકા માટે ગયા હતા
ચતુરદાસજી સેવા ભાવથી જળ લઈને તેમની રાહ જોઈને ઊભા રહ્યા…
જ્યારે ગુરુદેવ પરત આવ્યા, ત્યારે તેઓ હળવેથી સ્મિત કરવા લાગ્યા…
ચતુરદાસજીએ નમ્રતાથી પૂછ્યું:
“ગુરુદેવ! આપ શા માટે હસી રહ્યા છો? મારી તરફથી કોઈ ભૂલ થઈ ગઈ છે શું?”
ગુરુદેવ બોલ્યા: “અરે! તું કેવો શિષ્ય છે? ગુરુના મનનો ભાવ પણ જાણતો નથી?
જા… જ્યારે મારા મનની વાત જાણી લેશે, ત્યારે પાછો આવજે…”
આ આજ્ઞા સાંભળીને ચતુરદાસજી તરત જ ગુરુદેવના ચરણોનો સ્પર્શ કરીને નીકળી પડ્યા…
ગુરુદેવની આજ્ઞા મળ્યા પછી, ચતુરદાસજીના હૃદયમાં એક જ જિજ્ઞાસા પ્રગટ થઈ —
“મારા ગુરુદેવ શા માટે હસ્યા?”
હવે જ્યાં જ્યાં તેમને સંત-મહાત્મા મળતા, ત્યાં તેઓ વિનમ્રતાથી દંડવત કરીને એક જ પ્રશ્ન પૂછતા:
“મારા ગુરુદેવ લઘુશંકા કરતા સમયે હસ્યા — તેનું કારણ શું?”
પણ દરેક જગ્યાએ તેમને એક જ જવાબ મળતો:
“અમને ગીતા, ભાગવત, વેદોની વાત પૂછો…
પણ તમારા ગુરુદેવ શા માટે હસ્યા — એ અમને શું ખબર?”
ઘણાં લોકો તો તેમના આ પ્રશ્ન પર હસતા પણ હતા…
પરંતુ ચતુરદાસજી માટે આ પ્રશ્ન માત્ર પ્રશ્ન નહોતો —
એ તો તેમના જીવનનો ધ્યેય બની ગયો હતો…
સમય પસાર થતો ગયો…
પરંતુ તેમને ક્યાંયથી પણ કોઈ સંતોષકારક ઉત્તર મળ્યો નહીં…
હવે તેઓ અંદરથી વ્યાકુળ રહેવા લાગ્યા…
તેમને લાગ્યું —
“હું મારા ગુરુના મનનો ભાવ સમજી શક્યો નહીં…
અને એ કારણે હું ગુરુસેવામાંથી વંચિત થઈ ગયો…”
આ વિચારથી તેમનું હૃદય દિવસ-રાત જળતું રહેતું…
અંતે, તેમણે એક કઠોર સંકલ્પ કર્યો…
“જો હું ગુરુદેવના મનનો ભાવ જાણી શકતો નથી,
તો આ શરીર રાખવાનો શું અર્થ?”
આ વિચાર સાથે તેમણે અન્ન-જળનો ત્યાગ કરી દીધો…
અને એક નિર્જન સ્થળે બેસીને,
ગુરુપ્રદત્ત નામનો જપ કરવા લાગ્યા…
તેઓ એટલા તન્મય થઈ ગયા કે,
ધીરે ધીરે તેમની ચેતના અંતર્મુખ થઈ ગઈ…
અને તેઓ ધ્યાન-સમાધિમાં લીન થઈ ગયા…
તેમના હૃદયમાં હવે માત્ર એક જ તલપ હતી —
“ગુરુના ભાવનો અનુભવ કરવો…”
એ જ સમયે, તેમની સમાધિમાં એક દિવ્ય દર્શન થયું…તેમની સામે મહાન સંત શ્રી કબીરદાસજી પ્રગટ થયા…
પ્રથમ તો ચતુરદાસજી તેમને ઓળખી શક્યા નહીં…
પરંતુ જ્યારે તેમણે પોતાનો પરિચય આપ્યો,
ત્યારે ચતુરદાસજીએ તેમને દંડવત પ્રણામ કર્યા…
કબીરદાસજીએ પ્રેમથી પૂછ્યું:
“બેટા, તું અહીં એકાંતમાં આવીને અન્ન-જળનો ત્યાગ કરીને કેમ બેસ્યો છે?”
ત્યારે ચતુરદાસજીની આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા…
તેમણે વિનમ્રતાથી કહ્યું:
“મહારાજ! હું બધાને પૂછતો રહ્યો…પરંતુ કોઈએ પણ મારા પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો નહીં…
મારા ગુરુદેવ શા માટે હસ્યા — એ મને જાણવું છે…”
ત્યારે કબીરદાસજીએ તેમને સમજાવવાનું શરૂ કર્યું…
“તારા ગુરુદેવ જ્યારે લઘુશંકા કરી રહ્યા હતા,
ત્યારે નજીકમાં એક પીપળાનું વૃક્ષ હતું…
તેના નાના નાના ફળ, પાંદડા અને બીજ,
પવન અને પ્રવાહમાં વહેતા હતા…
આ દૃશ્ય જોઈને તારા ગુરુદેવના મનમાં એક ઊંડો વિચાર આવ્યો…”
“જ્યાં સુધી આ પાંદડા અને ફળ વૃક્ષ સાથે જોડાયેલા હતા,
ત્યાં સુધી તેઓ સુરક્ષિત અને સુંદર હતા…
પણ જેમ જ તેઓ વૃક્ષથી અલગ થયા,
તેમ તેઓ પ્રવાહમાં વહેવા લાગ્યા —
અને અંતે નષ્ટ થવાના માર્ગે ચાલી ગયા…
એ જ રીતે જીવાત્મા છે…
જ્યાં સુધી તે પરમાત્મા સાથે જોડાયેલો રહે છે,
ત્યાં સુધી સુખી, શાંત અને નિર્ભય રહે છે…
પણ જ્યારે તે ભગવાનથી વિમુખ થાય છે,
ત્યારે સંસારના પ્રવાહમાં ભટકતો રહે છે…
અને અજ્ઞાનવશ, પોતાને શ્રેષ્ઠ માને છે…
આ જ વિચારથી તારા ગુરુદેવને હાસ્ય આવ્યું હતું…”
આ વાત સાંભળીને ચતુરદાસજીના હૃદયમાં પ્રકાશ થયો…
તેમની અંદરની બધી વ્યાકુલતા શાંત થઈ ગઈ…
હવે તેમને સમજાઈ ગયું —
ગુરુનો ભાવ શું છે… અને જીવનનો સાચો અર્થ શું છે…
આ રહસ્ય સમજ્યા પછી ચતુરદાસજી આનંદથી ભરાઈ ગયા…
તેઓ તરત જ પોતાના ગુરુદેવ પાસે પાછા આવ્યા અને આખી વાત જણાવી…
ગુરુદેવ ખૂબ પ્રસન્ન થયા…
તેમણે આશીર્વાદ આપતા કહ્યું:
“તું હવે મારા ભાવને સમજી ગયો છે…
તું સાચા અર્થમાં શોધ કરી છે…
આજથી તું ‘ચતુરદાસ’ નહીં,
પરંતુ ‘ખોજી’ તરીકે ઓળખાશે…”
ખોજીજી મહારાજના ગુરુદેવની મુક્તિ અને ઘંટનો ચમત્કારીક પ્રસંગ
શ્રી ખોજીજીના ગુરુદેવ અત્યંત ઊંચી ભાવના ધરાવતા મહાત્મા હતા.
તેમનું મન સદાય ભગવાનના ચિંતનમાં લીન રહેતું…
એક દિવસ, તેમને પોતાના અંતિમ સમયનો ભાન થયું…
ત્યારે તેમણે એક વિશેષ ઉપાય કર્યો…
તેમણે પોતાના શરીર પાસે એક ઘંટ બાંધી દીધો અને શિષ્યોને કહ્યું:
“જ્યારે મને પ્રભુપ્રાપ્તિ થશે, ત્યારે આ ઘંટ આપમેળે વાગશે…અને એ જ મારી મુક્તિનું પ્રમાણ હશે…”
સમય આવ્યો…
ગુરુદેવે શાંતિપૂર્વક શરીર ત્યાગ કર્યો…
પણ આશ્ચર્ય!
ઘંટ વાગ્યો જ નહીં…
શિષ્યો ચિંતામાં પડી ગયા…
“શું ગુરુદેવને હજુ પ્રભુપ્રાપ્તિ થઈ નથી?”
તેમના મનમાં શંકા અને વ્યાકુલતા વધવા લાગી…
તે સમયે ખોજીજી મહારાજ બહાર પ્રવાસે ગયા હતા…
જ્યારે તેઓ પાછા આવ્યા,
ત્યારે બધા શિષ્યોને ઉદાસ જોઈને તેમણે કારણ પૂછ્યું…
શિષ્યોએ બધો પ્રસંગ તેમને જણાવી દીધો…
ખોજીજીએ શાંત સ્વરે પૂછ્યું:
“ગુરુદેવે ક્યાં સ્થાન પર શરીર ત્યાગ કર્યો હતો?”
શિષ્યોએ જણાવ્યું —
“એક આંબાના વૃક્ષ નીચે…”
ખોજીજી મહારાજ તરત જ ત્યાં પહોંચ્યા…
અને એ જ સ્થાન પર જમીન પર સુઈ ગયા…
તેમણે ઉપર નજર કરી…
તેમને ત્યાં એક પાકેલી કેરી દેખાઈ…
ખોજીજી મહારાજે તરત જ એ કેરી હાથમાં લીધી…
અને તેને કાપીને બે ટુકડા કર્યા…
જેમ જ કેરી કાપી,
તેમાંથી એક નાનું જંતુ (કીડો) બહાર નીકળ્યો…
અને સૌની સામે જ…
એ જંતુ અદ્રશ્ય થઈ ગયું…
એ જ ક્ષણે…
ઘંટ આપમેળે વાગી ઉઠ્યો…
સૌ શિષ્યો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા…
ખોજીજી મહારાજે આ રહસ્ય સમજાવ્યું:
“અમારા ગુરુદેવ તો પહેલેથી જ પ્રભુપ્રાપ્ત સંત હતા…
પરંતુ શરીર ત્યાગના સમયે તેમની નજર આ પકેલા આંબા પર પડી…
એક ક્ષણ માટે તેમનું મન તેમાં લાગી ગયું…
અને તે કારણે તેમને કીડા રૂપે જન્મ લેવો પડ્યો…”
પણ ખોજીજી આગળ સમજાવે છે:
“પરંતુ તેમના મનમાં એક દિવ્ય ભાવ પણ હતો —
કે આ પકેલું ફળ ભગવાનને ભોગ ધરાવવું જોઈએ…
આ ભક્તિભાવને પૂર્ણ કરવા માટે,
ભગવાન પોતે એ કીડામાં પ્રવેશ્યા…
અને જ્યારે આજે આ કીડાનું અંત થયું,
ત્યારે ભગવાન તેને લઈને ગુરુદેવ સાથે એકરૂપ થઈ ગયા…
એટલે જ હવે ઘંટ વાગ્યો છે…”
આ વાત સાંભળીને બધા શિષ્યો ભાવવિભોર થઈ ગયા…
તેમને સમજાયું —
ભક્તનું મન અંતિમ ક્ષણે જ્યાં જાય છે, તેનો પ્રભાવ પડે છે.
પરંતુ જો ભાવ ભગવાન માટે હોય, તો ભગવાન પોતે પૂર્ણ કરે છે.
અને સાચા ગુરુની મહિમા અપરંપાર હોય છે…
શ્રી ખોજીજી મહારાજના જીવનમાં
સંતનિષ્ઠા અને ગુરુભક્તિનો અદભુત સંગમ જોવા મળે છે…
તેમણે પોતાનું સમગ્ર જીવન
સંત સેવા, ગુરુભક્તિ અને ભગવાનના ભજનમાં અર્પણ કરી દીધું…
ખોજીજી મહારાજની તપોભૂમિ: ખોજીજીની પાલડી કેવી રીતે બની કાંદાવાળી પાલડી?
રાજસ્થાનના મારવાડ પ્રદેશમાં “પાલડી” નામના અનેક ગામો હતા અને આજે પણ છે. તેમાંથી એક ગામ ખોજીજી મહારાજની તપોભૂમિ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું, જેને લોકો “ખોજીજી વાળી પાલડી” તરીકે ઓળખતા.
કહેવામાં આવે છે કે એક વખત ખોજીજી મહારાજના આશ્રમમાં એક કાંદો (ડુંગળી) ઉગ્યો, જે ધીમે ધીમે ખૂબ મોટો બનતો ગયો. ખોજીજી મહારાજ દૈનિક પુષ્કર સ્નાન કરવા જતા અને પરત આવતી વખતે પાણીનો મટકો પણ સાથે લાવતા.
તે કાંદાની વધતી જતી વૃદ્ધિ જોઈને તેઓ આનંદિત થતા અને બચેલું પાણી પણ તેમાં રેડતા. કહેવામાં આવે છે કે તેમણે પોતાની જરૂરિયાત કરતાં પણ ઓછું પાણી પીધું અને બાકીનું પાણી કાંદાને અર્પણ કરતા રહ્યા.
આ રીતે તે કાંદો એટલો મોટો થયો કે તેનું વજન લગભગ સવા મણ (આશરે 50 કિલો) જેટલું થયું.
પછી શિષ્યોની સલાહથી નક્કી થયું કે આ વિશાળ કાંદાને જોધપુરના દરબારમાં ભેટરૂપે લઈ જવામાં આવે, જેથી રાજા પ્રસન્ન થઈ શકે.
જ્યારે કાંદો દરબારમાં રજૂ થયો, ત્યારે રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને પૂછ્યું કે આટલો મોટો કાંદો ક્યાં ઉગ્યો?
ત્યારે જવાબ મળ્યો — “ખોજીજી વાળી પાલડીમાં.”
આ સાંભળીને રાજાએ આદેશ આપ્યો કે તે જમીન રાજ્ય હેઠળ લઈ લેવામાં આવે અને ત્યાં કાંદાની ખેતી કરવામાં આવે.
પછી ત્યાં વિશાળ પ્રમાણમાં કાંદાની ખેતી થવા લાગી અને ઉત્તમ ઉત્પાદન મળવા લાગ્યું. ધીમે ધીમે તે સ્થાન “ખોજીજી વાળી પાલડી”ના બદલે “કાંદાવાળી પાલડી” તરીકે ઓળખાવા લાગ્યું.
આ પરિવર્તનથી ખોજીજી મહારાજનું નામ તે સ્થાન સાથે ઓછું જોડાયું — જે એક રીતે દુઃખદ પણ માનવામાં આવે છે.
આ પ્રસંગ પરથી એક કહેવત પણ પ્રચલિત થઈ:
“हाथ बिगाड़े काम सब,किसको दिजे दोष, |
खोजाजी की पालड़ी लिवी प्याज ने कोष ||”
ખોજીજી મહારાજના શિષ્યોમાં રાનાબાઈનું વિશેષ સ્થાન
ખોજીજી મહારાજના શિષ્યોમાં સંત રાનાબાઈનું નામ વિશેષ આદરથી લેવામાં આવે છે, જેમને “રાજસ્થાનની બીજી મીરા” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
