સંત ગોરા કુંભાર (ગોરોબા કાકા) ની જીવન કથા: વારકરી પરંપરાની દિવ્ય ગાથા

પંઢરપુરની વિઠ્ઠલ ભક્તિ પરંપરામાં જ્યારે પણ સંતોની વાત થાય છે, ત્યારે સંત ગોરા કુંભારનું નામ ખૂબ જ આત્મીયતા સાથે લેવામાં આવે છે. તેઓ કોઈ રાજમહેલમાં જન્મેલા સંત નહોતા, ન તો તેમણે સંસાર ત્યજી વનમાં નિવાસ કર્યો હતો. તેઓ તો માટીના ઘડા બનાવતા એક સામાન્ય કુંભાર હતા—પરંતુ એ જ માટીમાં તેમણે ભક્તિનું એવું સ્વરૂપ ઘડ્યું કે જે આજે પણ હૃદયને સ્પર્શી જાય છે.

સંત ગોરા કુંભાર કોણ હતા અને તેમને ગોરોબા કાકા કેમ કહેવામાં આવતાં?

સંત ગોરા કુંભાર મહારાષ્ટ્રની વારકરી પરંપરાના એક મહાન અને સિદ્ધ સંત હતા. તેઓ સંતશ્રેષ્ઠ શિરોમણિ સંત જ્ઞાનેશ્વરજીના સમકાલીન હતા અને પંઢરપુરના આરાધ્ય દેવ ભગવાન વિઠ્ઠલના પરમ ભક્ત ગણાતા હતા. ગૃહસ્થ જીવન જીવતા હોવા છતાં તેમણે એવો ઊંડો વૈરાગ્ય અને તન્મય ભક્તિભાવ ધારણ કર્યો કે સંત નામદેવજીએ તેમને પ્રેમપૂર્વક “વૈરાગ્યનો મેરુ” કહી સંબોધ્યા.

સંતમંડળીમાં તેઓ વય અને આધ્યાત્મિક અનુભવે બંનેમાં વડીલ હતા. તેમના સ્વભાવમાં ગહન કરુણા, સરળતા અને આત્મીયતા હતી. આ જ કારણથી સંત જ્ઞાનેશ્વર, નામદેવ, સાવતા માલી જેવા મહાન સંતો તેમને પ્રેમ અને આદરથી “ગોરોબા કાકા” અથવા “ગોરઈ કાકા” કહીને બોલાવતા હતા.

વિઠ્ઠલ ભક્ત સંત ગોરા કુંભારનો જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન

મહારાષ્ટ્રના ઉસ્માનાબાદ જિલ્લામાં ધારાશિવ નામનું પ્રદેશ આવેલું છે, જ્યાં એક નાનું ગામ છે—તેરઢોકી. પ્રાચીન સમયમાં આ ગામને ત્રયીદશા કહેવામાં આવતું હતું. આ પવિત્ર ધરતી પર એ સંતનો જન્મ થયો, જેમણે આગળ ચાલીને ભક્તિ, વૈરાગ્ય અને કર્મયોગનું અદભુત આદર્શ પ્રસ્તુત કર્યું—સંત ગોરા કુંભાર.

સંતપરંપરા મુજબ તેમનો જીવનકાળ સામાન્ય રીતે ઈ.સ. 1267 થી 1317 વચ્ચે માનવામાં આવે છે. તેરઢોકી શ્રીક્ષેત્ર પંઢરપુરથી અંદાજે ત્રીસ કોશ દૂર આવેલું હોવાથી ગોરાજીનું પંઢરપુર આવતાં-જતાં રહેતું. તેઓ નಿಷ್ಠાવાન વારકરી સંત હતા.

ગોરાજીનો જન્મ કોઈ રાજકુટુંબમાં નહીં, પરંતુ એક સામાન્ય કુંભાર પરિવારમા થયો હતો. તેમના માતા-પિતા—શ્રી માધવજી અને શ્રીમતી રુકમિણીબાઈ—સરળ, સહનશીલ અને ભક્તિમાં તન્મય હતા. તેઓ ભગવાન શ્રી કાલેશ્વર (શિવ)ના નિષ્ઠાવાન ઉપાસક હતા, પરંતુ પાંડુરંગ વિઠ્ઠલ પ્રત્યે પણ એટલી જ ઊંડી શ્રદ્ધા ધરાવતા હતા. તેમના ઘરમાં હરી અને હરનો કોઈ ભેદ ન હતો—બન્ને નામોનું સ્મરણ, બન્નેનું ભજન અને બન્નેમાં એકત્વનો ભાવ હતો. આ જ આધ્યાત્મિક વાતાવરણમાં ગોરાજીનું બાળપણ ઘડાયું.

પરંતુ આ દંપતી હૃદયમાં એક ઊંડું દુઃખ પણ વહન કરતું હતું. માધવજી અને રુકમિણીબાઈને આઠ સંતાનો થયા, પરંતુ દુર્ભાગ્યવશ બધા જ કાળનો ગ્રાસ બન્યા. આ પીડા અતિ કઠિન હતી, છતાં તેમના જીવનમાંથી ભજન કદી છૂટ્યું નહીં.

તેઓ કહેતા—“અમારા પ્રભુ તો કાળના પણ કાળ છે, છતાં કાળે અમારા બાળકો છીનવી લીધા. કાશ, અંતિમ એક સંતાન તો બચ્યું હોત.” તેમને સૌથી વધુ આ વાતનો ખટકો હતો કે તેમના વંશમાં ભગવાન, પિતૃઓ અને સંતોની સેવા કરનાર કોઈ બાકી ન રહ્યો.

એવી જ કરુણ ઘડીઓમાં એક દિવસ સ્વયં ભગવાન તેમના ઘેર પધાર્યા. તેમણે પતિ-પત્નીને શ્મશાન ભૂમિ તરફ લઈ ગયા. તે સ્થાનને ‘ગોરી’ કહેવામાં આવતું હતું, જ્યાં મૃત બાળકોને જમીનમાં ગાડવામાં આવતાં. ત્યાં ભગવાને માટીમાં દબાયેલી અંતિમ સંતાનને પોતાના કરકમળોથી બહાર કાઢી તેમાં ફરી પ્રાણ ફૂંક્યા. બાળક જીવિત થઈ ઊઠ્યું. બાળકને માતા-પિતાની ગોદમાં સોંપીને ભગવાન અંતર્ધાન થયા.

‘ગોરી’માંથી જીવન મળ્યું હોવાથી તે બાળકનું નામ પડ્યું—ગોરા અથવા ગોરાઈ.

મોટા થતા તેમનું જીવન સંત્સંગ અને હરિનામ સ્મરણથી ભરાઈ ગયું. તેઓ રોજ સંત્સંગ કરતા અને ઘડા બનાવતાં સમયે પણ સતત ભગવાનના નામમાં લીન રહેતા.

આષાઢી અને કાર્તિકી એકાદશીના અવસરે ગોરાઈ કાકા પરિવાર સહિત પંઢરપુર જઈ ભગવાન વિઠ્ઠલ અને સંતોના દર્શન કરતા. સમય મળે ત્યારે અન્ય દિવસોમાં પણ તેઓ પંઢરપુર અવશ્ય જતા. ત્યાં તેમને સંત નામદેવ, કાન્હોબા પાઠક, સાવતા માલી અને વિસોબા ખેચર જેવા મહાન સંતોનો સત્સંગ પ્રાપ્ત થતો.

ધીરે-ધીરે ગોરા કુંભારની ભક્તિ વધુ ઊંડી બનતી ગઈ. ગૃહસ્થ જીવનમાં રહેતાં હોવા છતાં તેઓ અંતરમાં પરમ વૈરાગી હતા. માટીના ઢગલામાં પાણી ભેળવી તેને પગથી કચડવું તેમનું દૈનિક કાર્ય હતું. માટી સારી રીતે મસૃણ બન્યા પછી તેને ઘડાનું સ્વરૂપ આપી અગ્નિમાં પકવવામાં આવતું.

પરંતુ ગોરા કુંભાર માટે આ માત્ર કામ નહોતું—આ એક સાધના હતી. જ્યારે તેઓ પગથી માટી કચડતા, ત્યારે હરિનામ સ્મરણમાં એટલા તલ્લીન થઈ જતા કે પોતાની સોધ-બુધ ભૂલી જતા. ક્યારેક તો એ અવસ્થામાં તેઓ ઉન્મત્ત થઈ નૃત્ય કરવા લાગતા—પગ માટી પર ચાલતા રહેતા અને મન પાંડુરંગના ચરણોમાં લીન રહેતું.

સંત ગોરા કુંભારની કૃપાથી નામદેવને સદગુરુની પ્રાપ્તિ

સંત શ્રી ગોરા કુંભાર એ એવા અદ્ભુત સાધક હતા, જેમની દિવ્ય દૃષ્ટિ અને અનુભવથી નામદેવનો અહંકાર દૂર થયો અને તેમને સચ્ચા સદગુરુના દર્શન પ્રાપ્ત થયા. તે સમયમાં નામદેવની કીર્તિ સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ હતી. દરેક જગ્યાએ તેમનું નામ પ્રસિદ્ધ હતું અને લોકો તેમના હાથથી પ્રાપ્ત થયેલા ભોજનને પાંડુરંગનો આશીર્વાદ માનતા.

કાર્તિકી એકાદશીના પાવન અવસરે પંઢરપુર ક્ષેત્રમાં ભગવાનના દર્શન માટે અસંખ્ય ભક્તો ભેગા થયા હતા. એ જ દિવસે સંત જ્ઞાનેશ્વર, તેમના જ્યેષ્ઠ ભાઈ અને સદગુરુ નિવૃત્તિનાથ, તેમજ સોપાન અને બહેન મુક્તાબાઈ પંઢરપુર પધાર્યા. જ્ઞાનેશ્વર વયમાં નાનાં હતાં, પરંતુ યોગ અને તપસ્યામાં મહાન હતાં. તે સમયે ચારેય ભાઈ-બહેનોના સંતત્વની ચર્ચા સમગ્ર પ્રદેશમાં થતી હતી.

નામદેવ લાંબા સમયથી તેમના દર્શનની આતુરતા રાખી રહ્યા હતા. ચંદ્રભાગા નદીના કિનારે દૂરથી જ તેમણે સૌને જોયા અને અત્યંત આનંદિત થયા. ભગવાન વિઠ્ઠલના દર્શન કર્યા પછી તમામ સંતો ગોરાઈ કાકાના ઘરે આવ્યા.

ગોરાઈ કાકાના ઘરે સૌનું સ્વાગત પ્રેમ અને સન્માનથી થયું. નામદેવ પાંડુરંગ જેવી મૂદ્રામાં કમર પર હાથ રાખીને ઊભા હતા. નિવૃત્તિનાથ બોલ્યા,
“આજે નામદેવ સ્વયં પાંડુરંગ સ્વરૂપે અહીં પ્રગટ થયા છે. અમારું સૌભાગ્ય છે કે અમને તેમના દર્શન થયા.”

સૌ સંતોએ નામદેવને સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કર્યો. જ્ઞાનેશ્વર અને સોપાનએ પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રણામ કર્યા. વારકરી પરંપરા મુજબ ઉંમર નાની હોય કે મોટી—દરેક સંત માનનીય છે.

નામદેવ પાંડુરંગ જેવી ભંગિમામાં ઊભા રહી અભયમુદ્રાથી આશીર્વાદ આપવા લાગ્યા. મનમાં તેમણે વિચાર્યું,
“પાંડુરંગ મારો સખા છે. હું સદા તેમના સાન્નિધ્યમાં રહું છું. મારું પ્રણામ તો ફક્ત તેમને માટે છે—બીજાને પ્રણામ કરવાની જરૂર નથી.”

મુક્તાબાઈએ હજી પ્રણામ કર્યો નહોતો. નિવૃત્તિનાથે કહ્યું,
“આવો મુક્તા! મહાભાગવત પાંડુરંગ અહીં આવ્યા છે—દર્શન કરો.”

મુક્તાબાઈએ શાંતિથી ઉત્તર આપ્યો,
“ક્ષમા કરશો, પરંતુ મને તો ફક્ત પાંડુરંગ જ દેખાય છે. ભક્તમાં ભગવાનનો દર્શન થતો નથી. ભગવાનની અતિપ્રિયતાએ નામદેવમાં અહંકાર પેદા કર્યો છે.”

નિવૃત્તિનાથે સમજાવ્યું,
“જ્યાં સુધી અહંકાર ન મિટે ત્યાં સુધી પ્રણામનો અર્થ નથી. ભગવાને તમારા હાથથી ભોજન સ્વીકાર્યું, પરંતુ અંદરનો અહંકાર હજી ગયો નથી.”

મુક્તાબાઈની નજર પાસે પડેલી કુંભારની થાપી અને માટલાઓ પર પડી. તેમણે પૂછ્યું,
“કાકા! શું આ થાપીથી તમે માટલો કાચો છે કે પક્કો તે નક્કી કરો છો?”

ગોરાઈ કાકા હસીને બોલ્યા,
“હા બેટી, આ જ રીતથી કાચાપણું અને પક્કાપણું ઓળખાય છે.”

મુક્તાબાઈ બોલ્યા,
“અમે માનવ પણ માટીના ઘડા જેવા જ છીએ. કૃપા કરીને અમારી કાચાશ અને પક્કાશ તપાસો.”

ગોરાઈ કાકાએ થાપી ઉઠાવી સૌના માથા પર સાવધાનીપૂર્વક રાખી. ભક્તો કૌતૂહલ અને શ્રદ્ધાથી જોતા રહ્યા. જ્યારે નામદેવના માથા પર થાપી લાગી, ત્યારે કાચા ઘડા જેવી અવાજ આવી. ગોરાઈ કાકા બોલ્યા,
“નામા, જુઓ—આ ઘડો હજી પક્કો થયો નથી.”

ક્રોધ અને સંકોચથી નામદેવ બોલ્યા,
“ગોરાઈ કાકા! આ કઈ રીત છે? આદર-સન્માનની કોઈ પરંપરા નથી શું?”

ગંભીર સ્વરે ગોરાઈ કાકાએ કહ્યું,
“નામા, તારો જ્ઞાન હજી પૂર્ણ નથી. ભક્તિમાં અહંકાર સૌથી મોટો અવરોધ છે. સદગુરુ સમક્ષ નમ્ર બની અહંકાર ત્યાગવો પડે.”

આ અનુભવ પછી નામદેવ સીધા પંઢરપુર ગયા અને ભગવાનના ચરણોમાં પડીને કહ્યું,
“પ્રભુ! સૌ સંતોએ મને કાચો ઘડો કહ્યો. મારી હાંસી થઈ. હવે શું કરું?”

ભગવાન હસતાં બોલ્યા,
“નામા! તારી ભક્તિ નિર્મળ છે, દાનશીલતા વિશાળ છે, પરંતુ અહંકાર ભક્તિમાં અવરોધ છે. હું માત્ર મૂર્તિમાં નથી—હું સર્વ પ્રાણીઓ, સંતો અને કણ-કણમાં વ્યાપેલો છું. જ્યારે તું સર્વત્ર મને જોઈ શકીશ, ત્યારે નાનાં-મોટાંનો ભેદ નાશ પામશે. તારે સિદ્ધ મહાપુરુષની શરણ લેવી જ પડશે.”

ભગવાનની આજ્ઞાથી નામદેવ ઔંઢ્યા નાગનાથ તીર્થ ગયા અને ત્યાં વિસોબા ખેચર નામના સિદ્ધ મહાત્માની શરણ લીધી. ત્યાં તેમણે એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—એક વૃદ્ધ, પાગલ જેવો લાગતો પુરુષ શિવલિંગ પર પગ મૂકીને આરામ કરી રહ્યો હતો.

નામદેવ ચકિત થઈ બોલ્યા,
“બાબાજી! તમને ખબર છે તમે ક્યાં પગ મૂકીને સૂઈ રહ્યા છો?”

વૃદ્ધ સહજતાથી બોલ્યા,
“બેટા, ઉંમર વધી ગઈ છે, શક્તિ નથી. નજર કમજોર છે—મને ખબર નથી.”

નામદેવે કહ્યું,
“તમે તો શિવલિંગ પર પગ મૂક્યા છે.”

વૃદ્ધ શાંતિથી બોલ્યા,
“તો જ્યાં ભગવાન નથી ત્યાં મારો પગ મૂકી દો.”

પરંતુ જ્યાં જ્યાં નામદેવ પગ મૂક્તા, ત્યાં ત્યાં શિવલિંગ પ્રગટ થતો ગયો. નામદેવ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

વૃદ્ધે નામદેવની પીઠ પર હાથ મૂકતાં કહ્યું,
“અરે નામા! જ્યાં ભગવાન નથી એવું સ્થાન તને કેવી રીતે મળશે? હું સર્વવ્યાપી છું. જે તને અંદર દેખાતો નથી, એ જ તારો પરમ સખા છે. સંત માત્ર બહારથી નહીં, અંદરથી માર્ગ બતાવે છે. બહારથી ઘણા મદદ કરી શકે, પરંતુ અંદરથી આધાર આપનાર માત્ર સંત જ છે.”

નામદેવે સાષ્ટાંગ દંડવત કરી પોતાનો અહંકાર સંપૂર્ણપણે ત્યાગી દીધો. તેમને સમજાઈ ગયું કે સંત ગોરા કુંભારની લીલા તેમના કલ્યાણ માટે જ હતી.

જેમ ઘડો તૈયાર કરવા કુંભાર બહારથી નહીં પરંતુ અંદરથી પણ તેને પક્કો કરે છે, તેમ સંત પણ શરણાગત આત્માને અંદરથી દૃઢ બનાવે છે. બહારની મદદ અનેકથી મળે, પરંતુ આંતરિક આધાર માત્ર સંત જ આપે છે.

અને એ જ ક્ષણે, સંત ગોરા કુંભાર પોતાના ઘરે કાચી માટીને પાણી ભેળવી પગથી કચડી રહ્યા હતા—હરિનામના સંકીર્તનમાં તલ્લીન, જાણે અંદરથી આખા સંસારને જ ઘડી રહ્યા હોય.

સંત ગોરા કુંભારના બાળકનું માટીમાં દબાઈને મૃત્યુ અને પત્ની દ્વારા ભગવાનની કસમ

સંત ગોરા કુંભારનું જીવન માટી, ભક્તિ અને હરિનામમાં પૂર્ણ રીતે વ્યતીત થતું હતું. એક દિવસ તેઓ પોતાના ઘરના આંગણે કાચી માટીમાં પાણી ભેળવી ઘડા બનાવવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. પગથી માટી કચડતાં તેઓ વિઠ્ઠલના સુંદર સ્વરૂપમાં સંપૂર્ણ લીન હતા, અને તેમના મુખેથી સતત ધ્વનિ નીકળતી હતી—
“હરિનામ… હરિનામ…”

માટીએ પગની ગતિ અને હૃદયમાં ભગવાનના નામનો જપ—બન્ને એકરૂપ બની ગયા હતા.

એ જ સમયે તેમની પત્ની રામી ઘરકામ માટે બહાર જવા લાગી. તે બોલી,
“બાળકને અહીં મૂકી હું નદીમાંથી પાણી લઈને આવું છું, ધ્યાન રાખજો.”

બાળક રમતા-રમતા પિતાના ચરણોની નજીક આવી ગયો—શાયદ પ્રેમવશ, કદાચ તેમના સાન્નિધ્યમાં રહેવા માટે. પરંતુ ગોરા જીનું ચિત્ત હરિનામમાં એટલું ડૂબેલું હતું કે તેમને આ ભાન જ રહ્યું નહીં. બાળ માટીના ઢગલામાં દબાઈ ગયો. થોડા જ ક્ષણોમાં તેનું જીવન સમાપ્ત થઈ ગયું.

રામી પરત આવી ત્યારે તેની આંખો સામે ભયાનક દૃશ્ય હતું. માટી લોહીથી લાલ થઈ ગઈ હતી, અને બાળક ક્યાંય દેખાતો નહોતો. માથે રાખેલો પાણીનો ઘડો ફેંકીને તે દોડતી આવી અને ગોરા જીને જોરથી હલાવતાં ચીસ પાડી,
“બચાવો! આપણું બાળક… માટીમાં દબાઈને મરી ગયું!”

ગોરા જી ધ્યાનસ્થ અવસ્થામાંથી બહાર આવ્યા. હૃદયમાં ઘોર પશ્ચાતાપ થયો, પરંતુ અંદરથી તેઓ ઉચ્ચ કક્ષાના વૈરાગી હતા. તેમણે વિચાર્યું—હવે જે થયું છે તે બદલાઈ શકે તેમ નથી; શોકનો કોઈ અર્થ નથી. તેમનું મન ફરી હરિનામમાં સ્થિર થયું.

દુઃખ અને ક્રોધમાં રામી બોલી,
“આ ભજન અને ભક્તિના કારણે આપણું બાળક મરી ગયું! એવી ભક્તિને આગ લાગે!”

આ શબ્દો સાંભળીને ગોરા જીનું હૃદય દુઃખથી વ્યાકુળ થયું. તેઓ ક્રોધમાં રામી તરફ દોડી ગયા અને હાથ ઉંચો કર્યો. ત્યારે રામી તરત બોલી,
“ખબરદાર! મારા શરીરને સ્પર્શ ન કરશો—તમારા વિઠ્ઠલની કસમ છે!”

ભગવાનનું નામ સાંભળતાં જ ગોરા જી અટકી ગયા અને શાંત થઈ ગયા.

થોડા દિવસો સુધી ઘરમાં નારાજગી અને અંતર રહ્યું. પછી રામીએ વિચાર્યું—જાણબૂઝીને તો કંઈ થયું નથી. તે ગોરા જી પાસે ગઈ અને ક્ષમા માંગી, કહી,
“ભગવાનની કસમ ખાઈને હું ભૂલ કરી બેઠી.”

ગોરા જીએ જવાબ આપ્યો,
“એક વાર જે સંકલ્પ લેવાયો છે, તે હવે અડગ છે. હવે પછી હું તમારા શરીરને સ્પર્શ નહીં કરું.”

થોડા સમય પછી રામી પોતાના માતા-પિતાના ઘરે ગઈ અને સમગ્ર વાત કહી. વંશ આગળ વધે તે માટે ચિંતિત થઈ તેમણે સૂચન કર્યું,
“જો વંશ બચાવવો હોય, તો નાની બહેનનો ગોરા જી સાથે લગ્ન કરાવી દેવા જોઈએ.”

પ્રથમ ગોરા જીએ ઇનકાર કર્યો, પરંતુ સસરાના આગ્રહથી અંતે સંમત થયા.

લગ્નના દિવસે સસરાએ કહ્યું,
“બન્ને બહેનો સાથે સમાન વ્યવહાર કરજો, કોઈ ભેદભાવ ન રાખશો.”

ગોરા જીએ મનમાં વિચાર્યું—
“મોટી બહેનને સ્પર્શ કરી શકતો નથી, અને હવે બંનેને સમાન રાખવાની વાત છે.”

ત્યારે તેમણે દૃઢ સંકલ્પ લીધો કે નવી પત્નીનો પણ તેઓ ક્યારેય સ્પર્શ નહીં કરે. આ વાત બન્ને બહેનોને સમજાવવી મુશ્કેલ હતી. નાની બહેન રડી પડી, જ્યારે મોટી બહેને તેને સમજાવી શાંત કરી.

સંત ગોરા કુંભાર દ્વારા પોતાના હાથ કાપી લેવાં અને ભગવાનનું તેમના ઘરે સેવક બનવું

એક રાત્રે ગોરા જીની બન્ને પત્નીઓ તેમના બંને બાજુ સૂઈ ગઈ. નિંદ્રાવસ્થામાં તેમણે ગોરા જીના હાથ પકડી પોતાના છાતી પર મૂકી દીધા. ગોરા જી જાગ્યા ત્યારે આ જોઈને તેમનું હૃદય કંપી ઉઠ્યું. તેમણે મનમાં કહ્યું—

“આ હાથ પાપી છે. પ્રાણસખા વિઠ્ઠલના નામે લીધેલી શપથને ભૂલી ગયા છે. આવા હાથોને દંડ મળવો જ જોઈએ.”

પાસના ખેતરમાં ફર્શ બનાવવાના કામ માટે રાખેલા તીક્ષ્ણ, નોખા પથ્થરો પડ્યા હતા. સંત ગોરા કુંભાર ત્યાં ગયા અને એ પથ્થરો પર પોતાના બન્ને હાથ ઘસીને કાપી નાખ્યા.

હાથ કપાઈ જવાથી તેમનો વ્યવસાય બંધ થઈ ગયો. શરીર નબળું અને થાકેલું બની ગયું, પરંતુ મન સતત ભગવાનના નામમાં સ્થિર રહ્યું. તેમના ઘરમાં રહેલો કૂતરો પણ તેમનો સાથ છોડતો નહોતો. ગોરા જી અને તેમની પત્ની રામી ઉપવાસ અને ભક્તિમાં લીન રહેતા. પ્રભાતકાળે ઉઠતાં જ હરિનામ જપ અને રૂપધ્યાનમાં તન્મય થઈ જતા. ન તો તેઓ કોઈ પાસે મદદ માગતા, ન તો પત્નીને માગવા દેતા. ધીમે-ધીમે તેમનું શરીર નिस्तેજ થવા લાગ્યું.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે આ બધું જોયું. તેમણે વિચાર્યું—

“આવા મહાન ભક્તની દુર્દશા હવે સહન કરી શકાય તેમ નથી.”

પરંતુ આ ગોરા જીની શપથ અને ભક્તિની કસોટી પણ હતી. માતા રુક્મિણીએ ભગવાનને હઠપૂર્વક પૂછ્યું, ત્યારે ભગવાને સમગ્ર વાત કહી—ગોરા જીની આ સ્થિતિ ભગવાનના નામે લીધેલી શપથના કારણે છે.

પછી ભગવાને એક અદ્ભુત લીલા કરી. તેમણે પોતે કુંભારનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, માતા રુક્મિણીએ કુંભારણીનું સ્વરૂપ લીધું, અને ગરુડજીએ ગધેડાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. ત્રણે ગોરા જીના ઘરે આવ્યા.

ભગવાન કુંભાર નમ્રતાપૂર્વક બોલ્યા—
“અમે પંઢરપુરથી કામ શોધતા આવ્યા છીએ. અહીં કુંભારીનું કામ હોય તો કરવા તૈયાર છીએ.”

ગોરા જીએ કહ્યું—
“કામ તો છે, પણ પૈસા નથી. હું તમને પગાર આપી શકીશ નહીં.”

ભગવાન હળવાશથી હસીને બોલ્યા—
“કોઈ વાત નહીં. અમને ફક્ત તમારું કીર્તન સાંભળવા દો અને બે સમયનું ભોજન આપી દો.”

ગોરા જીએ તેમને પોતાના ઘરે રાખ્યા. વિઠુ કુંભારે દરેક કામ અત્યંત નિષ્ઠા અને કુશળતાથી કર્યું—સવારમાં ગધેડા પર માટી લાવવી, વાસણો બનાવવું, સુંદર નકશી કરવી. માતા રુક્મિણી પણ તેમની સહાય કરતી. ધીમે-ધીમે ગોરા જીનો વ્યવસાય ફરી ફૂલવા લાગ્યો.

ગામ અને આસપાસના લોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા—
“ગોરા કાકાના ઘરે એક વિઠ્ઠલ કુંભાર કામ કરે છે, જે કોઈ પગાર લેતો નથી—ફક્ત કીર્તન અને ભક્તિમાં આનંદ લે છે.”

આષાઢી એકાદશી નજીક આવતા પંઢરપુર જતાં માર્ગમાં નિવૃત્તિનાથ, જ્ઞાનદેવ, મુક્તાબાઈ જેવા મહાન સંતો ગોરા જીના ગામે આવ્યા. તેમને ખબર મળી કે ગોરા જીના ઘરે ભગવાન જાતે સેવા કરી રહ્યા છે. સંતો ત્યાં પહોંચ્યા અને જોયું—કીર્તન, ભક્તિ અને સેવાનો અદભુત સંગમ ચાલી રહ્યો હતો.

સંતોને જોઈને ગોરા જી બાળકની જેમ દોડી આવ્યા—આંખોમાં અશ્રુ અને હૃદયમાં પ્રેમ છલકાઈ રહ્યો હતો.

જ્ઞાનદેવ જીએ કહ્યું—
“ગોરાઈ કાકા! આ કોઈ સામાન્ય કુંભાર નથી. આ તો પંઢરીનાથ શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં છે. તમારી ભક્તિ અને પ્રેમથી પ્રસન્ન થઈ તેઓ અહીં સેવા કરવા આવ્યા છે. ધન્ય છો તમે, ધન્ય છે તમારી ભક્તિ.”

સંત ગોરા કુંભારના હાથ કેવી રીતે પરત આવ્યા? એક અદ્ભુત ચમત્કારી કથા

શ્રી જ્ઞાનદેવજીએ ગોરાઈ કાકાની પત્નીને કહ્યું કે ભગવાને બનાવેલા વાસણો તેમને બતાવો. જ્યારે સંત નામદેવજીએ તે વાસણો જોયા, ત્યારે દરેક વાસણમાંથી દિવ્ય તેજ અને પ્રકાશ ઝળહળતો જણાયો. જેમ જ તેમણે એક વાસણ ઉઠાવી નજીક લાવ્યું, તેમાંથી “વિટ્ઠલ, વિટ્ઠલ”નો અદભુત નાદ સંભળાયો.

આ દિવ્ય લીલા જોઈ આસપાસ ઉભેલા બધા સંતો અને ભક્તો ગોરાઈ કાકાની જયજયકાર કરવા લાગ્યા. સૌ કોઈ આનંદ, શ્રદ્ધા અને ભાવવિભોર થઈ તેમના ચરણોમાં નમી પડ્યા.

આષાઢી એકાદશીનો પાવન દિવસ આવ્યો. પંઢરપુરની ગલીઓમાં ભક્તોની ચહલપહલ, સંતોનો સમાગમ અને ભક્તિનો ઉત્સાહ છવાઈ ગયો. ગોરા કુંભાર પોતાની બે પત્નીઓ—સંતી અને રામી સાથે પંઢરપુર પહોંચ્યા. સૌપ્રથમ તેમણે ભગવાન વિટ્ઠલના દર્શન કર્યા અને ત્યારબાદ સંત નામદેવજીને મળ્યા. ગોરા કાકાને જોઈને નામદેવજી અત્યંત ભાવવિભોર થઈ ગયા—હૃદયમાં શ્રદ્ધા અને આશ્ચર્ય એકસાથે ઉઠી આવ્યું.

ગોરા કાકાએ વિનંતી કરી—
“સંતજન, કૃપા કરીને કીર્તન કરો.”

નામદેવજી થોડા સંકોચમાં હતા, કારણ કે ગોરા કાકાની દશા જોઈ તેમનું મન કરુણ થઈ ગયું હતું. પરંતુ બધા સંતોના આગ્રહથી તેમણે કીર્તન શરૂ કર્યું.

થોડી જ ક્ષણોમાં સમગ્ર પંઢરપુર “વિટ્ઠલ, વિટ્ઠલ, પાંડુરંગ! જય જય રામકૃષ્ણ હરી!”ના નાદથી ગુંજી ઉઠ્યું. ટાળ અને મૃદંગની થાપ, હાથની તાળીઓ—બધું મળી વાતાવરણ ભક્તિરસથી ભરાઈ ગયું. ગોરા કાકા આનંદ અને ઉલ્લાસમાં ઝૂમી ઉઠ્યા.

અને ત્યારબાદ એક અદ્ભુત ચમત્કાર થયો—
ગોરા કાકાના કપાયેલા હાથ ધીમે-ધીમે ફરીથી પ્રગટ થવા લાગ્યા. જ્યારે તેમના હાથ સંપૂર્ણ રીતે પાછા આવી ગયા, ત્યારે તેમણે તેમને ઊંચા ઉઠાવી તાળી વગાડતાં નૃત્ય કર્યું. આ દ્રશ્ય જોઈ સંતો અને ભક્તો આશ્ચર્યચકિત અને અત્યંત પ્રસન્ન થઈ ગયા. ભગવાન વિટ્ઠલ પોતે પણ કીર્તનમાં નૃત્ય કરી રહ્યા હતા અને ગોરા કાકાની ભક્તિથી અત્યંત પ્રસન્ન હતા.

ગોરા કાકાની બંને પત્નીઓ—સંતી અને રામી—આનંદ અને પ્રેમથી ભરાઈ ગઈ. તેમના મુખમાંથી પણ “વિટ્ઠલ, વિટ્ઠલ, પાંડુરંગ”નો જાપ નીકળવા લાગ્યો.

કીર્તન પૂરું થતાં જ એક બીજો અદ્ભુત ચમત્કાર થયો. રામીએ અનુભવ્યું કે તેના પગ પાસે કોઈ “મા! મા!” કહી રહ્યું છે. નીચે નજર કરી તો આશ્ચર્ય! એ તો તેનો એજ બાળક હતો, જે પહેલાં માટીમાં દબાઈને મૃત્યુ પામ્યો હતો. ભગવાન પાંડુરંગની કૃપાથી રામીની આંખોમાં આનંદના આંસુ વહેવા લાગ્યા.

ભીડમાં ઉભેલી સંત નામદેવજીની દાસી સંત જનાબાઈ પણ આ દિવ્ય દ્રશ્ય જોઈ અચંબિત રહી ગઈ. ભગવાન પાંડુરંગ ગોરા કાકા સામે પ્રગટ થયા, તેમને હૃદયથી આલિંગન આપ્યું અને કહ્યું—
“મારી શપથના કારણે તું તારી બંને પત્નીઓનો સ્પર્શ ન કર્યો, પરંતુ હવે કોઈ શપથના બંધનમાં રહેવાની જરૂર નથી. તું તારા પરિવાર સાથે પ્રેમથી રહેજે અને હરિનામ-ભજનમાં લીન રહેજે.”

આ પછી ભગવાને અન્ય સંતોને પણ આશીર્વાદ આપ્યા અને અંતર્ધાન થયા.