સીતા નવમી એક પવિત્ર અને મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે, જે માતા સીતાના જન્મોત્સવ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. માતા સીતા દેવી લક્ષ્મીનો અવતાર માનવામાં આવે છે. આ શુભ દિવસ દર વર્ષે વૈશાખ માસના શુક્લ પક્ષની નવમી તિથિએ આવે છે.
રામાયણ અનુસાર, મિથિલાના રાજા સીરધ્વજ જનક સંતાન પ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી યજ્ઞની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. આ દરમિયાન તેઓ જાતે જમીન હલ ચલાવી રહ્યા હતા. જ્યારે હલનો અગ્ર ભાગ જમીનમાં અટકી ગયો, ત્યારે ખોદકામ કરતા ત્યાં એક દિવ્ય પાત્ર મળ્યું, જેમાંથી એક બાળકી પ્રગટ થઈ — જે માતા સીતા હતી.
કારણ કે માતા સીતા ધરતીમાંથી પ્રગટ થયા હતા, તેથી તેમને “ભૂમિપુત્રી” કહેવાય છે. સંસ્કૃતમાં હલના અગ્ર ભાગને પણ “સીતા” કહેવામાં આવે છે, જેના પરથી તેમનું નામ પડ્યું. રાજા જનક અને રાણી સુનયનાએ તેમને પ્રેમપૂર્વક પોતાની પુત્રી તરીકે સ્વીકારી.
આજે પણ બિહારના સીતામઢી જિલ્લામાં આવેલું પુનૌરા ધામ માતા સીતાનું જન્મસ્થળ માનવામાં આવે છે. આ પવિત્ર સ્થાનને ઐતિહાસિક સાથે-સાથે ઊંડું આધ્યાત્મિક મહત્વ પણ છે. સીતાનવમીના દિવસે હજારો ભક્તો અહીં દર્શન કરવા આવે છે.
શાસ્ત્રો અનુસાર, આ દિવસે ઉપવાસ રાખી ભગવાન શ્રીરામ અને માતા સીતાની પૂજા કરવાથી સોળ મહાદાન જેટલું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. આ વ્રત જીવનમાં સુખ, સૌભાગ્ય, સુમેળ અને આત્મસંયમ પ્રદાન કરે છે.
માતા સીતા નારીત્વનું જીવંત સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. તેઓ માત્ર ભગવાન રામની પત્ની નથી, પરંતુ આદર્શ પત્ની, આદર્શ માતા અને નારી ગુણોની શાશ્વત પ્રતિક છે. સીતાનવમી માત્ર એક તહેવાર નથી, પરંતુ ધૈર્ય, ત્યાગ અને કરુણાની તે અમર ગાથાને સ્મરણ કરવાનો દિવસ છે, જે માતા સીતાએ જીવંત કરી છે.
સીતા નવમી ક્યારે અને કેમ ઉજવવામાં આવે છે?
સીતા નવમી, જેને જાનકી નવમી અથવા સીતાજી જયંતિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, હિંદુ ધર્મમાં વૈશાખ મહિનાના શુક્લ પક્ષની નવમી તિથિએ ઉજવાતો મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. માન્યતા મુજબ, આ દિવસે માતા સીતાનું ધરતી પર દિવ્ય અવતરણ થયું હતું.
સીતા નવમીની વ્રત કથા
ઘણા સમય પહેલા, રાજસ્થાનના મારવાડ પ્રદેશમાં દેવદત્ત નામના એક બ્રાહ્મણ તેમની પત્ની શોભના સાથે એક નાનકડા ઘરમાં રહેતા હતા. દેવદત્ત ધાર્મિક અને વિદ્વાન વ્યક્તિ હતા — તેઓને વેદોનું ઊંડું જ્ઞાન હતું અને તેઓ સાધુ-સ્વભાવ ધરાવતા હતા. પોતાનું ઘર ચલાવવા માટે તેઓ ગામેગામ ભિક્ષા માગતા ફરતા.
દેવદત્તની ગેરહાજરીમાં શોભના ખરાબ સંગતમાં પડી ગઈ અને પરપુરૂષો સાથે દૂષિત સંબંધોમાં લિપ્ત થઈ ગઈ. સમય જતાં સમગ્ર ગામને તેની કુકર્મોની ખબર પડી ગઈ. પોતાના પતિ સાથે દગો કરવાના કારણે ગામલોકોએ તેની ભારે નિંદા કરી. આ બધું સાંભળી શોભના અત્યંત ગુસ્સે ભરાઈ ગઈ અને બદલો લેવા માટે તેણે સમગ્ર ગામમાં આગ લગાવી દીધી. દુર્ભાગ્યે, તે પોતે પણ એ આગમાં સળગી ગઈ અને તેનું મૃત્યુ થયું.
પાછલા જન્મના પાપોના પરિણામે તે આગલા જન્મમાં ચાંડાલ પરિવારમાં જન્મી અને ચાંડાલિની તરીકે ઓળખાયેલી. તેને ગંભીર ગરીબી, કોષ્ટરોગ અને અંધત્વ જેવી ભયાનક યાતનાઓ ભોગવવી પડી. ભોજનની શોધમાં તે એક શહેરથી બીજું શહેર ભટકતી રહી.
એક દિવસ તે ભટકતી-ભટકતી કૌશલપુરી પહોંચી, જ્યાં તે દિવસે સીતા નવમીની ઉજવણી ચાલી રહી હતી. નાગરિકો ઉપવાસ અને પૂજનમાં મગ્ન હતા. ભૂખી અને દુ:ખથી પરેશાન સ્ત્રીએ લોકોથી ભોજન માટે કરુણ અવાજમાં વિનંતી કરી.
તેણે કહ્યું, “હે સજ્જનો, મારા પર દયા કરો, થોડીક ભોજન આપો. હું ભૂખથી મરી રહી છું.” ત્યારે એક વ્યક્તિએ ઉત્તર આપ્યો, “દેવી, આજે સીતા નવમી છે. આ દિવસે અન્નદાન મનાઈ છે. કાલે વ્રતનું પારણું થશે, ત્યારે પ્રસાદ મળશે.”
પરંતુ ચાંડાલિની ખૂબ પીડામાં હતી અને ખોરાક માટે જોર જોરથી રડવા લાગી. અંતે, એક ભક્તિપૂર્વક ભક્તિભાવ ધરાવતાં વ્યક્તિએ તેને તુલસીપત્ર અને થોડું જળ આપ્યું. તે લઈને, તે આગળ ચાલી ગઈ. થોડું દૂર જતા તેનું મૃત્યુ થયું. પણ અજાણતામાં પણ તેણે સીતા નવમીનું વ્રત પૂર્ણ કર્યું હતું.
આ અજાણ્યા વ્રતના પરિણામે માતા સીતા પ્રસન્ન થયા અને તેમને તેમના બધા પાપોથી મુક્ત કરી દીધા. માતાજીની કૃપાથી તેમને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ થઈ અને તેણે ઘણા વર્ષો સુધી આનંદપૂર્વક જીવન વિતાવ્યું.
પછીના જન્મમાં તે કામરૂપ દેશમાં મહારાજ જયસિંહની રાણી કામકલા તરીકે જન્મી. વ્રતના પુણ્યફળના કારણે તેને તેના પૂર્વજન્મોની યાદ રહી. આ સ્મૃતિના પ્રભાવથી રાણી કામકલાએ પોતાના રાજ્યમાં અનેક મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું અને તેમાં જાનકી તથા રઘુનાથજીની પ્રતિમાઓની સ્થાપના કરાવી.
તેમણે પોતાનું સમગ્ર જીવન ભગવાન શ્રીરામ અને માતા સીતાની સેવામાં સમર્પિત કરી દીધું અને પોતાનું જીવન ધન્ય બનાવી દીધું.
સીતા નવમી વ્રતની મહિમા
માન્યતા છે કે સીતાનવમીના દિવસે વિધિપૂર્વક વ્રત અને પૂજન કરવાથી વ્યક્તિને પૃથ્વીદાન, સોળ મહાદાન અને બધા તીર્થના દર્શન બરાબર ફળ મળે છે. પરિણીત સ્ત્રીઓ આ દિવસે વ્રત રાખી પોતાના પતિના દીર્ઘાયુ અને વૈવાહિક સુખ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
